Najstarsze ślady osadnictwa na terenie Moskwy pochodzą z IV-III wieku p.n.e. W IX wieku osada muromska, od ok. 862 roku w granicach Rusi. Najstarszy zachowany zapis dotyczący Moskwy pochodzi z 1147 roku, kiedy to Jerzy Dołgoruki wydał rozkaz zbudowania na Wzgórzu Borowickim drewnianej baszty, dając tym samym początek kremlowi moskiewskiemu. W 1156 roku miasto zostało otoczone murami obronnymi. W 1237 roku Moskwa została zdobyta i częściowo zniszczona przez Batu-chana. W 1263 roku wielki książę włodzimierski Aleksander Newski wydzielił w ramach swego państwa Księstwo Moskiewskie, które zostało specjalnie utworzone dla jego najmłodszego syna - Daniela. Stolicą księstwa od początku jego istnienia była Moskwa odznaczająca się dogodnym położeniem geograficznym, z dala od Złotej Ordy, z której strony można się było spodziewać najazdów i umiejscowieniem na wewnątrzruskich szlakach handlowych, które dostarczały miastu poważnych środków finansowych. Dzięki długim okresom pokoju w początkowej historii Księstwa Moskiewskiego szybko wzrastała liczba ludności miasta.

Stolica Wielkiego Księstwa

Z walk o sukcesję po Aleksandrze Newskim na Rusi zwycięsko wyszło niewielkie Księstwo Moskiewskie, w którym od 1263 na tronie zasiadał najmłodszy syn Aleksandra, Daniel, założyciel moskiewskiej linii Rurykowiczów. Za panowania Daniela wybudowano w Moskwie m.in. Monastyr Święto-Daniłowski (1300) - obecnie jedną z rezydencji patriarchów Moskwy i Wszechrusi.

W 1325 roku metropolita Rusi Piotr przeniósł swą siedzibę z Włodzimierza (dokąd wcześniej była przeniesiona z Kijowa) do Moskwy. W 1328 roku wielki książę włodzimierski, Iwan I Kalita, przeniósł na stałe do rodzimej Moskwy także stolicę wielkiego księstwa, co dało początek Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu. Prestiż miasta w owym czasie nieustannie wzrastał. Książęta moskiewscy jako spadkobiercy Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego posiadali zwierzchnictwo nad pozostałymi księstwami ruskimi. W mieście osiedlała się ruska inteligencja (duchowieństwo, bojarzy) m.in. z Kijowa i Włodzimierza. Iwan Kalita ufortyfikował Moskwę i otoczył kreml nową, dębową palisadą a także ufundował m.in. kamienny Sobór Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (1326). Do najznaczniejszych obiektów w Moskwie z tego okresu należą także: Plac Czerwony, Monastyr Czudowski (1358) i Monastyr Wozniesieński (1389). Nadal jednak wielcy książęta moskiewscy (do końca XIV wieku) najpierw obejmowali władzę we Włodzimierzu i tytułowali się wielkimi książętami włodzimierskimi. W 1382 roku miasto zostało zdobyte przez Tatarów i w znacznej mierze zniszczone. Odbudowa miasta trwała wiele lat.

Stolica Carstwa

Po upadku Konstantynopola (1453) Moskwa zyskała na znaczeniu jako spadkobierczyni Bizancjum, co podkreślić miało małżeństwo Iwana III z Zofią Paleolog, bratanicą ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI Dragazesa, a także przejęcie bizantyjskiego dwugłowego orła jako herbu państwa oraz bizantyjskiego ceremoniału dworskiego. Aspiracje Wielkiego Księstwa Moskiewskiego sformułowano w tezie o Moskwie jako "trzecim Rzymie". Moskwa miała się stać nową stolicą prawosławnego świata. Kreml moskiewski został w latach 1485–1495 rozbudowany według projektu włoskich architektów renesansowych Pietra Solariego i Marco Ruffo, którzy nadali mu dzisiejszy wygląd. Cerkwie moskiewskie były często bogato zdobione freskami m.in. w Soborze Zwiastowania na kremlu (1405) oraz licznymi ikonami autorstwa Teofana Greka, Andrieja Rublowa i Prochora z Gorodca. W latach 1475–1479 został przebudowany przez Aristotele'a Fioravantiego Sobór Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. W latach 1555–1560 architekci Barma i Postnik Jakowlew zbudowali na Placu Czerwonym Cerkiew Wasyla Błogosławionego, która stała się symbolem miasta.

Miasto szybko przekształciło się w wielki ośrodek handlowy, rzemieślniczy, stało się centrum kultury ogólnoruskiej. W XVI w. kremlowską twierdzę otoczono murem, zachowanym do czasów współczesnych. Za czasów panującego w Moskwie w latach 1533-1584 Iwana IV Groźnego miasto otrzymało połączenie morskie, poprzez Morze Białe, z krajami Europy Zachodniej.

Wielka Smuta

 Osobny artykuł: Dymitriady.

W czasie Wielkiej Smuty i wojny polsko-rosyjskiej 1609–1618, w roku 1610, po zwycięstwie nad wojskami rosyjskimi w bitwie pod Kłuszynem odziały polskie pod wodzą hetmana polnego koronnego Stanisława Żółkiewskiego wkroczyły do stolicy Rosji, okupując ją do 1612. W sierpniu 1612 wybuchło w Moskwie powstanie mieszczan pod wodzą kupca Minina skierowane przeciw okupacji polskiej, w wyniku którego Polacy zostali wyparci z miasta. 1 września 1612 rozpoczęła się bitwa pod Moskwą stoczona pomiędzy rosyjskim pospolitym ruszeniem i armią polsko-litewską, która zakończyła się zwycięstwem Rosjan. 7 listopada skapitulował ostatni polski garnizon przebywający na Kremlu.

W 1613 Sobór Ziemski, zwołany w Moskwie przez mieszczan i szlachtę rosyjską, obrał na cara księcia Michała Romanowa. Dał on początek nowej dynastii, panującej w Rosji do 1917 i zakończył okres Wielkiej Smuty.

Rządy Piotra I

W 1712 Piotr I przeniósł stolicę z Moskwy do Sankt Petersburga, nowo powstałego miasta nad Newą. Moskwa pozostała jednak centralnym ośrodkiem imperium i nadal się rozwijała. W 1755 z inicjatywy Michaiła Łomonosowa założono w Moskwie pierwszy rosyjski uniwersytet noszący obecnie jego imię.

XIX wiek

W 1812 Moskwę okupowała Wielka Armia napoleońska. Rosjanie wypuszczając wcześniej więźniów nakazali im podpalić miasto, aby wojska napoleońskie nie miały gdzie się zatrzymać^{potrzebne źródło}. W wyniku odcięcia znacznej części dostaw żywności przez rosyjskich powstańców oraz armię rosyjską, która stosowała podjazdową strategię walki i wydłużenia linii komunikacyjnych, a także braku miejsca do zakwaterowania wynikłego z pożaru, w którym uległo spaleniu ponad 70 procent zabudowy przy zbliżającej się zimie oraz braku nadziei na kapitulację Rosjan, Napoleon po 35 dniach okupacji nakazał odwrót.

W 1856 roku została założona przez Pawła Trietiakowa Galeria Trietiakowska, gromadząca obecnie jedną z największych i najbardziej znaczących w świecie kolekcji dzieł sztuk pięknych, zwłaszcza z zakresu malarstwa. W 1898 roku rozpoczęto budowę Muzeum Sztuk Pięknych w Moskwie. Otwarcia dokonano 31 maja 1912 roku nadając muzeum nazwę Muzeum Sztuk Pięknych im. Aleksandra III. Instytucję przemianowano na Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w 1937 roku dla uczczenia setnej rocznicy śmierci poety. Od 1981 roku Muzeum Puszkina gości doroczny międzynarodowy festiwal muzyki Wieczory Grudniowe Światosława Richtera ^[5]

Po zniesieniu obowiązku pańszczyzny w 1861, rozpoczął się masowy napływ do miasta chłopów, powstawały liczne fabryki i zakłady przemysłowe.

XX wiek

W marcu 1918 utworzony przez bolszewików rząd przeniósł swą siedzibę do Moskwy. W 1919 r. aktor i reżyser Władimir Gardin otworzył w Moskwie Instytut Kinematografii – najstarszą uczelnię filmową na świecie. Podczas II wojny światowej moskiewska bitwa w 1941 ocaliła miasto. Po II wojnie światowej nadal się rozwijało. Po rozpadzie ZSRR i tzw. puczu sierpniowym (19-21 sierpnia 1991) Moskwa stała się stolicą Rosji, która w tym czasie proklamowała niepodległość.

Obecnie Moskwa jest "najwyższym" miastem Europy; obecnie są tu ulokowane najwyższe wieżowce na kontynencie, w tym egzemplarze w budowie.

Gospodarka

Panorama centrum finansowego Moskwy.

Moskwa jest najbogatszym i najbardziej dynamicznie rozwijającym się miastem w całej Rosji. W rankingu miast światowych miesięcznika "Forbes" Moskwa zajęła w 2008 pierwsze miejsce pod względem liczby mieszkających w nich miliarderów^[6]. W mieście zarejestrowana jest też większość największych rosyjskich i międzynarodowych przedsiębiorstw działających w Rosji, co przekłada się na znaczące dochody miasta. Niektóre państwowe giganty, jak na przykład monopolista "Gazprom", pomimo że ich główne siedziby znajdują się de facto w Moskwie, zarejestrowane są jednak w Sankt Petersburgu. Wiązane jest to najczęściej z naciskiem byłego prezydenta Władymira Putina na zapewnienie środków rozwojowych swojemu miastu rodzinnemu nad Newą.

Rozwój gospodarczy miasta w ostatnich latach wiąże się z jego dynamiczną rozbudową i przebudową. Wiele starych budynków, w szczególności bloki mieszkalne z lat 50. i 60. tzn. "Chruszczowki" czy też "Chruszczoby" jest systematycznie wyburzanych i zastępowanych przez nowoczesną architekturę. Niekiedy burzy się jednak także obiekty zabytkowe a zastępują je budynki kontrowersyjne z punktu widzenia architektonicznego. Przykładem takiego działania jest renowacja XIX-wiecznego kompleksu budynków "Sriednie Targowyje Riady" przy Placu Czerwonym, naprzeciw Cerkwi Wasyla Błogosławionego. Pod koniec 2006 wyburzono wewnętrzną część zabytkowego zespołu. W tym samym roku zburzono także położony nieopodal gigantyczny Hotel Rossija z lat 60. Na jego miejscu ma powstać nowoczesne centrum handlowe. Z modernizacją architektury miasta wiąże się także kontrowersyjny proces wysiedlania uboższych mieszkańców z centralnych i prestiżowych dzielnic.

Architektura wieżowcowa

Uniwersytet Moskiewski

Wieżowiec "Triumph Palace" w Moskwie - trzeci najwyższy budynek w Europie.

 Osobny artykuł: Lista najwyższych budynków w Moskwie.

 Osobny artykuł: Moskiewskie City.

Symbolem architektonicznego renesansu Moskwy są wznoszone w ostatnich latach nowoczesne wieżowce. Do ukończonych należy m.in. tzw. Triumph Palace będący aktualnie najwyższym budynkiem w Europie. W tej roli zastąpić ma go wkrótce jeszcze wyższy budowany właśnie drapacz chmur pod nazwą Federation Tower, który powstaje w ramach kompleksu "Moskiewskie City" ("Москва-Сити" lub też "Moscow International Business Center").

Oprócz budowy nowoczesnych budynków biurowych i mieszkalnych po 1990 odbudowano w Moskwie szereg mających symboliczne znaczenie zabytków zburzonych w latach komunistycznych. Do najsłynniejszych przedsięwzięć w tym zakresie należy odbudowa Cerkwi Chrystusa Zbawiciela.

Koszty życia

Wraz z rozwojem gospodarczym miasta i ciągłym napływem do niego inwestorów oraz nowych mieszkańców systematycznie rosną w Moskwie koszty życia. Ceny mieszkań od wielu lat mają tendencję wzrostową i osiągają w centrum miasta wysokości porównywalne z największymi metropoliami światowymi. W rankingu miast światowych pod względem kosztów życia cudzoziemców firmy Mercer Human Resources Consulting z 2006 Moskwa zajęła pierwsze miejsce jako najdroższe miasto świata. Ocena ta jest jednak często krytykowana, a nie ulega jednocześnie wątpliwości, że koszty życia dla osób niekorzystających ze specjalnych instytucji dla nieznających języka rosyjskiego pracowników przedsiębiorstw zagranicznych są znacznie niższe. Hogg Robinson Group w swoim rankingu kosztów pokojów hotelowych umieściła w 2008 Moskwę także na pierwszym miejscu jako najdroższe w tym zakresie miasto świata.

Nauka i edukacja

Moskwa jest najważniejszym ośrodkiem naukowym w Rosji. Tu swoją główną siedzibę ma Rosyjska Akademia Nauk i jej liczne instytuty. W Moskwie znajduje się także największe skupisko wyższych uczelni w kraju. Wśród 60 uczelni państwowych o statusie uniwersytetu do najważniejszych należą:

• Uniwersytet Moskiewski - MGU.
• Moskiewski Państwowy Instytut Stosunków Międzynarodowych - MGIMO.
• Rosyjska Akademia Sztuki Teatralnej - GITIS.
• Wszechrosyjski Państwowy Instytut Kinematografii im. S.A. Gierasimowa - WGIK.
• Państwowy Instytut Języka Rosyjskiego im. A.S. Puszkina - GIRJ.

Transport

Trolejbus marki ZiU-9 na ulicy Twerskiej w Moskwie 2006

Stacja Kijowska metra moskiewskiego

W Moskwie zarejestrowanych jest ok. 2,5 miliona samochodów. Niedostosowana do takiej ilości pojazdów sieć drogowa miasta jest notorycznie przeciążona. Podstawą jej struktury są obwodnice: począwszy do okalającego ścisłe centrum "Pierścienia Bulwarowego" (Bulwarnoje Kolco), poprzez "Pierścień Sadowy" (Sadowoje Kolco) wyznaczający granice śródmieścia, następnie zakończony w 2004 "Trzeci Pierścień Transportowy" (Trietje Transportnoje Kolco) a skończywszy na wielkiej obwodnicy miasta znanej pod nazwą MKAD. W budowie znajduje się już "Czwarty Pierścień Transportowy".

Systemem rozbudowanej naziemnej komunikacji miejskiej zarządza Mosgortrans (Мосгортранс), w skład którego wchodzą:

• Sieć linii autobusowych
• Sieć linii tramwajowych (od 1899)
• Sieć linii trolejbusowych (od 1933)

Transport publiczny uzupełnia duża ilość mikrobusów znanych jako Marszrutki kursujących wzdłuż linii autobusowych, trolejbusowych i tramwajowych.

Metro

 Osobny artykuł: Metro w Moskwie.

Ważnym środkiem transportu w Moskwie jest metro. Pierwszą stację moskiewskiego metra uruchomiono w 1935, a składają się na nie: 173 stacje, 12 linii i torowiska o łącznej długości 278,8 km.

Transport lotniczy

Porty lotnicze Moskwy:

• port lotniczy Szeremietiewo (Шереметьево),
• port lotniczy Domodiedowo (Домодедово),
• port lotniczy Wnukowo (Внуково),

oraz kilka mniejszych lotnisk, m.in. Bykowo (Быково), Ostafiewo (Остафьево).

Transport kolejowy

W mieście znajduje się dziewięć dużych dworców kolejowych obsługujących pociągi z poszczególnych kierunków: Dworzec Białoruski, Dworzec Kazański, Dworzec Kijowski, Dworzec Kurski, Dworzec Leningradzki, Dworzec Pawelecki, Dworzec Ryski, Dworzec Sawiołowski i Dworzec Jarosławski

 Zobacz też: Moskiewski węzeł kolejowy.

Sport

W Moskwie działają takie kluby sportowe jak: CSKA Moskwa, Dynamo Moskwa, FK Moskwa, Lokomotiw Moskwa, Spartak Moskwa, Torpedo Moskwa. Na Łużnikach znajduje się pałac sportu. Rozgrywano tu m.in. Mistrzostwa Świata w Łyżwiarstwie Figurowym 2005 oraz Letnie Igrzyska Olimpijskie w roku 1980, Finał Ligi Mistrzów 2008